انواع چسب لایی: هر خانواده چه می‌کند و کجا به کار می‌رود
چسب لایی یک پلیمر ذوب‌شونده با گرما (هات‌ملت) است و خانوادههای اصلی آن PA (کوپلیآمید)، PES (کوپلیاستر)، PE (پلی‌اتیلن سنگین و سبک)، EVA، PVC، PVA و PU/TPU هستند (Interlinio؛ G&F؛ Vilumsone-Nemes و همکاران، ۲۰۲۴). در بازار ایران، کنار لایی با چسب PA، لایی با چسب PVC عرضه میشود. هر خانواده گریدهای مختلف دارد و دمای ذوب و تحمل شستوشو از گریدی به گرید دیگر فرق می‌کند؛ پس عدد یک گرید را به کل خانواده تعمیم ندهید.
یک قاعده پیش از جدول‌ها
«PA» و «PES» اسم خانواده‌اند، نه اسم یک چسب مشخص. EMS-Griltech خودش گریدهای کوپلیآمید و کوپلیاستر «سفارشی» می‌سازد و دامنه‌ی ذوب محصولاتش از ۸۰ تا ۲۰۰ درجه است (EMS-Griltech). مثلاً یک PES کم‌دما (Griltex D 1365E) فقط تا ۴۰ درجه شستوشو را تحمل می‌کند، در حالی که یک PA معمولی (Griltex 11A) تا ۶۰ درجه (EMS-Griltex). پس نه «PA در شستوشو ضعیف است» درست است و نه عکسش؛ گرید و روش پوشش تعیین‌کننده است.
PA — کوپلیآمید
| گرید (EMS-Griltex) | دامنه‌ی ذوب | دمای خط چسب | تحمل شستوشو | خشک‌شویی |
|---|---|---|---|---|
| Griltex 11A | ۱۰۵ تا ۱۱۵ درجه | ۱۲۰ تا ۱۵۰ درجه | تا ۶۰ درجه | خیلی خوب |
| Griltex D 1500A | ۸۵ تا ۹۵ درجه | ۱۰۰ تا ۱۴۰ درجه | — | خیلی خوب؛ برای لباس زنانه، چرم و خز |
| Griltex 2A | ۱۲۰ تا ۱۳۰ درجه | — | — | — |
(۱۱A و D 1500A از برگه‌ی فنی EMS به بازنشر LookPolymers؛ ۲A از توزیع‌کننده‌ی hotmelt.com)
- EMS-Griltech: مقاومت کوپلی‌آمیدها در برابر شستوشو و تمیزکاری شیمیایی «هنوز بی‌رقیب مانده است» (EMS-Griltech). این جمله‌ی خود سازنده‌ی چسب است.
- یک مرجع کتابی: پلی‌آمیدها در لباس‌هایی به کار می‌روند که مقاومت در برابر حلال (خشک‌شویی) لازم دارند (ScienceDirect، از کتاب Joining Textiles و دیگران).
- Wendler در صفحه‌ی محصولش خط نبافته‌ی پلی‌استری (VE، ۲۴ تا ۷۵ گرم) را برای شست‌وشوی ۳۰، ۴۰ و ۶۰ درجه می‌نویسد؛ ۹۵ درجه فقط برای بعضی خط‌های بافته (SE)، تاری‌باف (KW) و حلقوی (RS) آمده است (Wendler). یعنی برای لایی نبافته‌ی PA این سازنده حد شستوشو ۶۰ درجه است، نه ۹۵.
- Arkema (Platamid) و Evonik (VESTAMELT) هم کوپلیآمید برای لایی می‌سازند (Arkema؛ Evonik به نقل SpecialChem).
PES — کوپلیاستر
| گرید | دامنه‌ی ذوب | دمای پرس / خط چسب | تحمل شستوشو | خشک‌شویی |
|---|---|---|---|---|
| Griltex 6E (EMS) | ۱۲۵ تا ۱۳۰ درجه | ۱۴۰ تا ۱۷۰ درجه | تا ۷۵ درجه | خوب |
| Griltex D 1365E (EMS) | ۹۸ تا ۱۰۷ درجه | ۱۲۰ تا ۱۴۰ درجه | تا ۴۰ درجه | خوب |
| Bostik PES 3110 (به نقل hotmelt.com) | ۱۲۵ تا ۱۳۰ درجه | ۱۳۰ تا ۱۶۰ درجه | ۷۵ درجه | خوب |
- یک منبع چینی PES را برای لباس‌هایی که زیاد شسته می‌شوند نام می‌برد (tshe.com).
- Interlinio (سازنده‌ی چینی) می‌گوید PES جذب رطوبت کمی دارد (Interlinio).
مقایسه‌ی PA با PVC و PES: چسب لایی: PA یا PVC؟.
PE — پلی‌اتیلن سنگین (HDPE) و سبک (LDPE)
- HDPE: دامنه‌ی ذوب حدود ۱۳۰ درجه (Freudenberg، پتنت US 8,603,926). در مرجع کتابی برای یقه و سردست پیراهن نام برده شده (ScienceDirect). مثال سازنده: Wendler Line 3000 F، پایه‌ی ۱۰۰٪ پنبه با پودر ۱۰۰٪ HDPE، قابل شستوشو تا ۹۵ درجه، برای یقه، سردست و پاکت پیراهن (Wendler). یک سازنده‌ی چینی: دمای پرس ۱۵۰ تا ۱۷۵ درجه، شست‌وشوی خوب، خشک‌شویی بد، زیردست سفت‌تر (Interlinio).
- LDPE: به گفته‌ی همان سازنده، دمای پرس ۱۱۵ تا ۱۳۵ درجه، زیردست بهتر از بقیه، ولی ضعیف در شستوشو و خشک‌شویی؛ برای چسباندن موقت (Interlinio).
- G&F کل PE را «ارزان، مقاوم در شستوشو، ضعیف در خشک‌شویی، با دمای پرس ۱۶۰ تا ۱۹۰ درجه» توصیف می‌کند (G&F).
EVA — اتیلن وینیل استات
- دمای ذوب ۸۰ تا ۹۰ و دمای پرس ۱۰۰ تا ۱۱۰ درجه؛ برای مواد حساس به گرما مثل چرم و خز؛ دوام کم، و در شست‌وشوی آنزیمی چسبندگی‌اش کاملاً از بین می‌رود (Interlinio).
- G&F: مقاومت EVA در شستوشو ضعیف است و دمای پرس حدود ۱۰۰ درجه؛ نوع EVAL مقاومت بهتری دارد و در ۱۲۰ تا ۱۵۰ درجه پرس میشود (G&F).
- یک منبع چینی EVA را برای لباس بارانی نام می‌برد (tshe.com).
PVC — پلی‌وینیل کلرید
در بازار ایران، کنار لایی با چسب PA، لایی با چسب PVC عرضه میشود. آنچه منابع درباره‌ی PVC در لایی می‌گویند کم است:
- جنس: یک پتنت ۱۹۸۱ از میان چسب‌های پذیرفته برای لایی «کوپلیمرهای وینیل کلرید/وینیل استات نرم‌شده» را نام می‌برد (Lainière de Picardie، پتنت GB2057459A)؛ یعنی PVC لایی در این منبع کوپلیمری است که نرم‌کننده گرفته، نه PVC خالص. مقاله‌ی مروری Kornilova و همکاران هم پلی‌وینیل کلرید را در فهرست پلیمرهای پوشش چسب لایی آورده است (Kornilova و همکاران، ۲۰۲۱).
- روش پوشش و دمای چسباندن: PVC معمولاً «به شکل خمیر نرم‌شده روی پارچه‌ی پایه چاپ میشود» و «دمای چسباندن را مقدار و نوع نرم‌کننده تعیین می‌کند» (Carr و Latham، به نقل یک اسلاید آموزشی؛ منبع دست دوم). عدد دمای پرس مخصوص لایی PVC پیدا نکردیم.
- رفتار: یک تأمین‌کننده‌ی چینی لایی آن را «با چسبندگی و شست‌وشوی خوب، ولی زیردست ضعیف» و «در حال حاضر بیشتر برای بارانی» توصیف می‌کند (G&F). دو وبلاگ نساجی هم با جمله‌ی یکسان آن را برای «پارچه‌های بارانی سیلیکون‌خورده» نام می‌برند (op-scm؛ textileapex).
- خشک‌شویی: منبع معتبری پیدا نکردیم. یک وبلاگ آن را مناسب خشک‌شویی و شستوشو می‌داند (garmentsmerchandising)؛ این حرف تأییدنشده است.
- آنچه پیدا نکردیم: دمای پرس، حد شستوشو، رده‌ی خشک‌شویی و قیمت نسبی لایی PVC.
- نرم‌کننده: قاعده‌های فتالات در اتحادیه‌ی اروپا (REACH) و OEKO-TEX مواد نرم‌شده و چسب‌ها را هم در بر می‌گیرند؛ اگر برای صادرات یا برند خارجی کار می‌کنید، توضیحش در چسب لایی: PA یا PVC؟ آمده است. نمی‌دانیم لاییهای PVC بازار ایران چه نرم‌کننده‌ای دارند.
PVA و PU/TPU
| چسب | آنچه منابع گفته‌اند |
|---|---|
| PVA | خشک‌شویی‌پذیر نیست و شست‌وشوی محدود دارد (garmentsmerchandising؛ TextileLearner) |
| PU/TPU | دمای پرس ۱۱۵ تا ۱۵۵ درجه، چسبندگی خوب در شستوشو و خشک‌شویی، کشسان، برای لباس بیرون (Interlinio). پلی‌یورتان در پتنت Korea Vilene هم جزو چسب‌های لایی آمده |
وقتی منابع با هم نمی‌خوانند
عددهای وبلاگ‌ها و صفحه‌های کارخانه‌های چینی گاهی با هم و با برگه‌ی سازنده‌ی چسب جور نیستند. مثلاً دمای پرس PA در سه منبع چینی ۱۰۰ تا ۱۲۰، ۱۳۰ تا ۱۵۰ و ۱۱۰ تا ۱۶۵ درجه آمده (G&F؛ MH؛ Interlinio). یا G&F می‌گوید PA «در برابر شستوشو با آب مقاوم نیست»؛ این ادعای رایج با برگه‌ی سازنده جور درنمی‌آید، چون Griltex 11A تا ۶۰ درجه و لاییهای PA دابلدات Wendler تا ۹۵ درجه اعلام شده‌اند (EMS-Griltex؛ Wendler). قاعدهی ما: برگه‌ی سازنده‌ی چسب ملاک است و بعد، تست پرس.
لایی پرشین کدام است؟
لایی پرشین چسب ۱۰۰٪ PA دارد، بدون ترکیب با چسب دیگر. برگه‌ی فنی کارخانه برای لایی پرشین گرید چسب، دمای پرس و تحمل شستوشو را نمی‌دهد؛ عددهای این صفحه مرجع عمومی‌اند، نه مشخصه‌ی لایی ما — پیش از تولید تست پرس کنید: تنظیم پرس لایی.
«۱۰۰٪ PA» دقیقاً چه چیزی را می‌گوید؟
در لایی دابلدات، نقطه‌ی زیرین و نقطه‌ی رویی اغلب دو ماده‌ی جدا هستند. پتنت Degussa-Hüls نقطه‌ی زیرین را از کوپلیآمید یا کوپلیاستر شبکه‌ای در زمینه‌ی پلی‌اولفین می‌گیرد که «سد برگشت چسب» است و نقطه‌ی رویی را از کوپلیآمید. پتنت Freudenberg نقطه‌ی زیرین را از پلی‌اورتان واکنشی و نقطه‌ی رویی را از پودر گرمانرم (PES، PA، EVA، TPU یا PE) آورده و انتخابش را «بر اساس کاربرد، مثلاً پارچه‌ی رو یا تحمل شستوشو» می‌داند. پتنت Hüls لایه‌ی زیرین را مخلوط کوپلیآمید یا کوپلیاستر با پلی‌اتیلن (مثلاً ۶۰ به ۴۰) نوشته. سازنده‌ها گاهی مخلوط می‌سازند چون کوپلیآمید خشک‌شویی بهتری دارد و کوپلیاستر شست‌وشوی بهتر، و چون فشار هزینه مقدار چسب را از ۱۸ تا ۲۵ گرم به ۷ تا ۱۵ گرم در متر مربع پایین آورده است (پتنت‌های Degussa-Hüls، Freudenberg و Hüls).
نتیجه: «۱۰۰٪ PA» روی یک لایی دابلدات ممکن است فقط درباره‌ی چسب رویی درست باشد؛ منبعی درباره‌ی قاعدهی برچسب‌زدن در این حالت پیدا نکردیم. برای لایی پرشین KROWNTEX مشخصه‌ی اعلام‌شده «چسب ۱۰۰٪ PA بدون ترکیب با چسب دیگر» است؛ اینکه نقطه‌ها یک‌لایه‌اند یا دو لایه، برگه‌ی کارخانه نمی‌گوید. اگر خریدار شما نوع دقیق چسب را مکتوب می‌خواهد، این پرسش را به ما بدهید تا از کارخانه بپرسیم.
راه عملی، برچسب طاقه یا برگه‌ی فنی فروشنده است. روش آزمایشگاهی هم هست: پودر رنگ‌دهنده‌ی Neocarmin که Wendler برای تشخیص نوع الیاف و پوشش می‌فروشد (Wendler). منبعی برای یک تست ساده‌ی مغازه‌ای (ذوب، دمای پرس یا حلال) که نوع چسب را، مثلاً PA را از PVC یا PES، جدا کند پیدا نکردیم؛ دامنه‌ی دمای PA و PES در منابع روی هم می‌افتد و برای لایی PVC عدد دما پیدا نکردیم. بیشتر: تشخیص چسب لایی.
برگشت به شناخت لایی.
منابع این صفحه
ادعاهای فنی متن از همین اسناد آمده‌اند؛ اعداد نخ KROWNTEX فقط از برگه‌ی استاندارد کارخانه.
- EMS-Griltech، Griltex 11A (بازنشر LookPolymers)
- EMS-Griltech، Griltex 6E (بازنشر LookPolymers)
- EMS-Griltech، Griltex D 1500A
- EMS-Griltech، Griltex D 1365E
- hotmelt.com، Griltex 2A
- hotmelt.com، Griltex 6E و Bostik PES 3110
- EMS-Griltech، کاربرد چسب‌ها
- EMS-Griltech، Griltex
- ScienceDirect Topics، Powder adhesive
- Wendler، لایی پلی‌استری
- Wendler، Line 3000 F
- Wendler، لوازم جانبی
- Freudenberg، پتنت US 8,603,926
- Korea Vilene، پتنت US8545649
- Arkema، Platamid
- SpecialChem، Evonik VESTAMELT
- Vilumsone-Nemes و همکاران، ۲۰۲۴
- Interlinio
- G&F Group
- MH، بلاگ لایی چسب‌دار
- tshe.com
- garmentsmerchandising.com
- TextileLearner
- Carr و Latham، Technology of Clothing Manufacture، به نقل اسلاید آموزشی (منبع دست دوم)
- Lainière de Picardie، پتنت GB2057459A (۱۹۸۱)
- Kornilova و همکاران، Coatings ۲۰۲۱
- op-scm.com، Fusing Introduction
- textileapex.com، What is fusible interlining
- Bostik، Polyamide hot melt
- Arkema، PLATAMID H 106 (برگه‌ی فنی)
- Degussa-Hüls، پتنت US 6,300,413
- Hüls، پتنت US 5,677,038
نوع پارچه و کاربردتان را بفرستید تا بگوییم لایی پرشین برای کارتان مناسب است یا نه، و قیمت امروز را بگوییم.